Monthly Archives Maj 2015

Teorie styczności w czasie

Pawłowowskie prawo warunkowania jest wyraźnie prawem styczności w czasie, ponieważ stwierdza, że warunkowanie zależy od ekspozycji Sw w czasowej styczności z odruchem bezwarunkowym, Sb-Rb. Jednakże prawo to stanowi tylko pierwsze i przybliżone ujęcie, sam Pawłów poświęcił większą część swego życia na rozszerzanie go. Są tu co najmniej trzy ważne momenty, na które trzeba zwrócić uwagę: 1) Bodźce muszą nie tylko stykać się w czasie, ale działać w pewnej określonej kolejności, mianowicie Sw musi poprzedzać Sb (por. str. 46). 2) Warunkowanie przebiega w kierunku od odruchu słabszego do odruchu silniejszego. Idzie o to, że przy pierwszym połączeniu, np. brzęczka z pokarmem, otrzymujemy dwie reakcje: pies zwraca głowę w kierunku brzęczka („odruch badawczy”), a następnie ślini się przy zadziałaniu na niego pokarmem. Po pewnej liczbie połączeń słabszy odruch badawczy zanika i pies zaczyna ślinić się zarówno na brzęczek, jak i na pokarm. 3) Rw nie jest takie samo jak Rb, mimo że proste sformułowanie prawa nasuwa tego rodzaju przypuszczenie. Pawłów podkreślał podobieństwo reakcji warunkowej i bezwarunkowej dlatego, że jako głównego wskaźnika używał wydzielania śliny, a ślina jest zawsze śliną, niezależnie od tego, czy występuje jako Rw, czy jako Rb. W pracach swych zwracał on jednak często uwagę na to (1927, 1928), że w odpowiedzi na Sw pies wykonywał też różne inne reakcje, np. zbliżał się do miski z pokarmem. Dla określenia związku zachodzącego między Sw a Sb Pawłów używał często terminu „sygnalizowanie”: brzęczek stanowi sygnał pokarmu, który pies ma otrzymać. Wszystkie te fakty świadczą, że Pawłów uważał warunkowanie za powstawanie połączeń wiążących procesy ośrodkowe, wywoływane przez bodźce. Nie mamy tu potrzeby zagłębiać się w neurologiczną teorię czynności mózgu – musimy pamiętać, że Pawłów jako fizjolog interesował się warunkowaniem przede wszystkim jako metodą badania czynności kory mózgowej – ale ważne jest, abyśmy zdali sobie sprawę, iż „styczność” zachodziła tu zasadniczo między bodźcami oraz że za pierwotny czynnik wzmacniający uważany był Sb.

Zobacz

Generalizacja wzrokowa

Schlosberg i Solomon (1943, por. tekst poprzedni str. 67, t. 1) ćwiczyli szczury w skakaniu w 2-drzwiczkowym aparacie Lashleya ’, posługując się białą kartą jako bodźcem dodatnim, a czarną jako bodźcem ujemnym. Ćwiczenie przebiegało stopniowo i tak wolno, że szczury nigdy nie skakały do karty czarnej, procedura taka pozwalała uniknąć skomplikowań, jakie wynikałyby z „karania” błędnych reakcji. Uzyskawszy w serii ćwiczebnej zmniejszenie czasu utajenia reakcji do minimum, przeprowadzono badanie szczurów za pomocą karty jasnoszarej i ciemnoszarej. Karty te zostały dobrane na podstawie badań nad ludźmi, którzy najpierw określili odcień barwy szarej leżący pośrodku pomiędzy czernią a bielą, a następnie w drodze bisekcji przepołowili odstęp górny – dolny, tak, aby otrzymać barwę jasnoszarą i ciemnoszarą, A więc dobrane odcienie barwy szarej stanowiły punkty graniczne w psychologicznym continuum, a odstępy pomiędzy nimi przedstawiały- się dla człowieka jako jednakowe. Okazało się, że szczurom także odstępy wydawały się jednakowe. Gdy odstępy te zaznaczymy na podstawowej linii wykresu, a na osi rzędnych logarytm czasu utajenia reakcji skakania do poszczególnych kart (rys. 19-14), otrzymujemy gradient w postaci linii prostej (na wykresie linia ciągła).

Zobacz

Uderzenie prądem po wyborze poprawnym

Muenzinger wykonał długą serię badań eksperymentalnych nad wpływem, jaki ma tzw. „kara”, wymierzana nie za wybory błędne, lecz za poprawne. Szczur miał do wyboru korytarz ciemny i jasno oświetlony. W szeregu prób oświetlano raz jeden, a raz drugi korytarz w porządku nieregularnym, do pokarmu jednak prowadził stale korytarz oświetlony. Szczury podzielono na trzy grupy, jedna grupa otrzymywała lekkie uderzenie prądem z podłogi w ciemnym korytarzu, druga w korytarzu oświetlonym, a u trzeciej w ogóle nie włączano prądu w żadnym z korytarzy. Urządzenie to i wyniki doświadczeń przedstawia rys. 20-10.

Zobacz

POPĘDY I PRZYNĘTY NEGATYWNE CZ. II

Rodzaje hamowania. Żeby jakaś przynęta była negatywna w stosunku do jakiejś innej przynęty b nie musi ona wcale być szkodliwa. Dwie przynęty mogą po prostu nie dać się pogodzić w tym sensie, że organizm nie jest w stanie zareagować dodatnio na obie jednocześnie. Jednym z kamieni węgielnych wielkiej pracy Sherringtona nad „działaniem integracyjnym układu nerwowego” (1906, 1947) było odkrycie zjawiska hamowania wzajemnego (reciprocal inhibition). Ruchy wzajemnie antagonistyczne, takie jak zwracanie oczu w prawo i w lewo, są regulowane przez odpowiednie ośrodki nerwowe w ten sposób, że zwiększona aktywność jednego mięśnia pociąga za sobą zmniejszenie aktywności jego antagonisty. Ten sam typ hamowania daje się zauważyć u ludzi w zjawisku skupienia i rozproszenia uwagi: zwracając uwagę na jeden przedmiot, przestaje się uważać na inny (str. 135, t. I).

Zobacz

Kryteria przynęty – kontynuacja

Eksperymentalne metody badania i mierzenia wartości przynęt sprowadzają się w gruncie rzeczy do pytania, czy badany jest skłonny dla zdobycia przynęty ponieść pewne ofiary i jak wielkie są to ofiary. Może on zdobycie jednej przynęty opłacić zrzeczeniem się innej – będzie to metoda preferencji. Może zdobycie przynęty trzeba mu będzie opłacić bólem lub wysiłkiem – byłoby to metodą przeszkód. Jeśli zaś ceną za zdobycie przynęty jest przyśpieszenie lub poprawa wykonania jakiejś czynności – mówimy o metodzie uczenia się. Oto mamy trzy różne typy eksperymentów do badania motywacji, z których każdy może dać wartościowe wyniki (Moss, 1924).

Zobacz

Ogólna orientacja na cel

Czy jednak tłumacząc zachowanie się szczura w labiryncie szachownicowym trzeba koniecznie przyjmować, że zwierzę orientuje się, w którym kierunku znajduje się cel, że pewną rolę gra tu wzmacnianie biegów poprawnych, a nawet czy trzeba zakładać, że szczur w ogóle czegoś się uczy? Niektórzy, jak na przykład Buel i Ballachey (1935), mieli co do tego duże wątpliwości. Przypuśćmy bowiem, że szczur po prostu kieruje się swą naturalną tendencją do posuwania się naprzód skręcając na przemian w prawo i w lewo. Jeżeli wszedłszy do labiryntu najpierw skręci w lewo, to następnie skręci w prawo, potem znowu w lewo ł tak dalej, a w ten sposób musi w końcu dojść do celu, chyba że dostanie się do jednej ze ślepych odnóg bocznych. W tłumaczeniu tym jednak tkwi pewna poważna trudność, którą ilustruje rysunek 21-9. Droga, po której poruszał się ten szczur w pierwszej próbie, nie wykazuje konsekwentnie tendencji do alternacji. Zwierzę trochę się błąkało po labiryncie, chociaż mniej niż większość innych szczurów, badanych przez Dashiella, jednakże i u niego, podobnie jak u wszystkich innych, okresy bezładnego wałęsania się stały się znacznie rzadsze po znalezieniu raz czy dwa skrzynki z pokarmem. A więc czegoś szczur się nauczył, ponieważ zaś w następnych próbach drogę do celu stale zmieniał, trzeba przyjąć, że nauczył się położenia skrzynki z pokarmem czy też kierunku do niej, a nie jakiejś jednej, określonej drogi.

Zobacz

WARUNKOWANIE

Psycholog eksperymentalny wiele zawdzięcza kilku pionierskim badaczom, którzy wprowadzili pewne metody doświadczeń nad uczeniem się, ustalili sposoby kontrolowania warunków mających wpływ na uczenie się pewnych działań oraz sposoby rejestrowania zmian, którym działania te ulegają. Jednym z tych badaczy był Ebbinghaus (1885), twórca metody badań nad uczeniem się na pamięć i przechowywaniem, drugim zaś – rosyjski fizjolog Pawłów. Z pewnością inni fizjologowie również mieli duży udział w rozwoju metodologii psychologicznej, np. jeśli idzie o badanie czasu reakcji i wrażeń zmysłowych, ale chyba poza Pawłowem żaden z nich nie zajmował się konsekwentnie zagadnieniami związanymi z uczeniem się. Większość fizjologów wolała ten problem pozostawić psychologom, żywiąc cokolwiek złudną nadzieję, że może psychologia opracuje go za pomocą metod naukowych.

Zobacz

Generalizacja

Terminu tego używamy za Pawłowem na oznaczenie procesu stanowiącego przeciwieństwo różnicowania, Generalizacja jest stanem rzeczy pierwotnym, natomiast różnicowania trzeba się dopiero nauczyć (str. 82). Istota generalizacji polega na tym, że różne bodźce i różne reakcje odgrywają w zachowaniu tę samą rolę. Bodźce, które wywołują tę samą reakcję, można nazwać bodźcami równoważnymi, a różne reakcje wywoływane przez ten sam bodziec można nazwać reakcjami równoważnymi (str. 96). Podobnie w naszych obecnych rozważaniach możemy mówić o generalizacji popędu wtedy, gdy stwierdzamy istnienie popędów różnych, ale równoważnych, tj. takich, które popychają orga- nizm do jednego i tego samego celu (przynęty) i o generalizacji przynęty, kiedy ten sam popęd motywuje zbliżenie się do różnych celów. Mamy więc: ‚ generalizację bodźca – ta sama reakcja na różne bodźce: generalizację reakcji – różne reakcje na ten sam bodziec: generalizację popędu – ta sama przynęta działająca na różne popędy: generalizację przynęty – różne przynęty działające na ten sam popęd.

Zobacz

Powolne wygasanie reakcji przy wzmacnianiu przerywanym cz. III

Ta ogólna analiza stanowiła dla V, F. Sheffielda (1949) podstawę do bardziej szczegółowego, przewidywania. Jeśli próby z warunkowaniem oddzielić od siebie tak długimi odstępami czasu, aby śladowe działanie jednej próby znikło przed rozpoczęciem próby następnej, wygasanie powinno przebiegać mniej więcej tak samo, niezależnie od tego, czy wzmacnianie było przerywane, czy stałe. W badaniach Sheffielda szczury poruszały się po bieżni o długości 4 stóp (ok. 122 cm) poczynając od skrzynki startowej aż do skrzynki z pokarmem, miarę siły reakcji stanowił czas całego biegu. Z połową szczurów przeprowadzano ćwiczenia z gęsto skomasowanymi próbami, u drugiej połowy próby były podzielone 15- -minutowymi przerwami. Z każdej z tych połówek znów połowa otrzymywała pokarm w każdej próbie, a druga połowa tylko w 50 procentach prób. Połowa każdej z tych ćwiartek miała próby z wygaszaniem skomasowane, a -połowa – próby oddzielone przerwami. W ten sposób zrównoważono różne czynniki. Wynik był zgodny z przewidywaniem. Gdy próby z warunkowaniem były oddzielone od siebie wyraźnymi odstępami, krzywa wygaszania przebiegała w zasadzie jednakowo, niezależnie od tego, czy wzmacnianie było 100-procentowe, czy tylko 50-pro- centowe, gdy jednak próby z warunkowaniem były skomasowane, wzmacnianie 50-procentowe dawało w rezultacie wolniejsze wygasanie odruchu niż wzmacnianie 100-procentowe.

Zobacz

Motywacja reakcji zapobiegawczych

Przy czynności usuwania się spod wpływu jakiegoś działającego już bodźca szkodliwego czynnikiem motywującym jest szok elektryczny czy inny niepożądany bodziec: tu sprawa jest zupełnie jasna. Ale przy reakcjach zapobiegawczych stajemy przed trudniejszym problemem. Co tu jest motywem? Pytanie to narzucało się w wielu badaniach nad uwarunkowaniem reakcji zapobiegawczych. Badania te zapoczątkował Warner (1932), Eksperyment jego powtarzano później kilka razy z różnymi modyfikacjami i udoskonaleniami. Wyglądał on następująco. Na środku podłużnej skrzynki stał niski płotek, a szczur umieszczony z jednej strony płotka dostawał z siatki na podłodze serię szoków elektrycznych. Po wielu skokach i innych gwałtownych ruchach szczur przedostawał się w końcu na drugą stronę płotka, gdzie szoków już nie stosowano. Niech teraz za każdym razem na kilka sekund przed włączeniem prądu zabrzmi brzęczyk: w tej sytuacji po pewnym czasie na dźwięk brzęczyka szczur może się stawać niespokojny, ale prędko uczy się gładko, sprawnie i bez pośpiechu przeskakiwać przez płotek, dostatecznie szybko, by uniknąć szoku. Otóż szok stanowi nie podlegającą dyskusji przynętę do ucieczki, usunięcia się spod jego działania: ale co jest przynętą dla reakcji zapobiegawczej? Miller (1948, 1951) i Mowrer (1940a: Mowrer i Lamoureaux, 1942) zgodnie proponują hipotezę, że w tej sytuacji brzęczyk staje się sygnałem ostrzegawczym wywołującym wewnętrzny stan strachu czy lęku. W eksperymentach Millera (str. 47) zaczęło u zwierzęcia wywoływać strach już samo białe pomieszczenie, w którym zwierzę otrzymywało szok. Za każdym razem, kiedy zwierzę wydostawało się z tego pomieszczenia albo oddalało się od brzęczyka, strach się zmniejszał i na zasadzie redukcji potrzeby reakcja ucieczki ulegała wzmocnieniu, mimo że zwierzę nie otrzymywało więcej szoków. Jednym słowem więc, motywem reakcji zapobiegawczej jest strach.

Zobacz

Wskaźniki przy odróżnianiu figur – dalszy opis

Gdy zwierzęta nauczyły się odróżniać na czarnym tle biały trójkąt stojący prosto od odwróconego albo biały trójkąt od białego krzyża, nawyk łatwo przenosił się na biało zarysowane kontury tych figur albo na figury takie same, ale o barwie jasnoszarej na ciemnoszarym tle, jednakże przeniesienie nie występowało, gdy figury były czarne na tle białym. „We wszystkich wypadkach, w których stosunek jasności figury i tła ulegał odwróceniu, występował całkowity zanik odróżniania”. A więc wskaźnikiem nie był dla szczurów sam kształt, niezależnie od barwy figur, jasnej lub ciemnej. Również i my nie rozpoznajemy twarzy na negatywe fotograficznym, z zamienionymi stosunkami plam jasnych i ciemnych.

Zobacz

Labirynty z widoczną drogą, ale niewidocznymi przegrodami

Ludzie lubią wiedzieć to, co robią. Uwzględnił to Carr (1921) w konstrukcji swego wygodnego labiryntu rylcowego. Badany ogarnia tu wzrokiem całą powierzchnię labiryntu, ale na dnie rowków umieszczone są niewidoczne przegrody. Rowki są u dołu szersze, tak aby zmieściło się w nich metalowe kółko osadzone na osi na końcu rylca.

Zobacz